Ndị ọkà mmụta physics atụpụtala ụzọ ka mma isi ghọta ihe yiri plasma dị oke ọkụ nke jupụtara eluigwe na ụwa n’oge mbụ ya. Nnyocha Physical Review Letters bipụtara na 5 Nọvemba gbakọrọ otú heavy quarks na-agba ọsọ si agbanwe momentum na ihe gbara ha gburugburu. Nsonaazụ ahụ bụ nke echiche sayensị: ọ na-enye nkọwa ọhụrụ a ga-eji ihe a tụrụ na nnwale nwalee.
Ndị dere ya bụ Jean F. Du Plessis nke MIT na Bruno Scheihing-Hitschfeld nke University of California, Santa Barbara. Mgbakọ ha na-eleba anya n’obere ihe na-agafe plasma n’ọsọ dị nso n’ọsọ ìhè. Ha chọpụtara na usoro ohere ihe ime nke yiri mgbịrịgba ma hà nhata n’akụkụ abụọ anaghị akọwa nnukwu mgbanwe mmegharị a na-adịghị ahụkarị nke ọma.
Ọdịiche dị mkpa dị n’ihe ndị a na-adịghị ahụkarị. Na mgbakọ ahụ, nnukwu mkpali nke na-eme ka heavy quark belata ọsọ nwere ohere ime karịa mkpali nha ya nke na-eme ka ọ gbaa ọsọ karịa. Ya mere, nsọtụ abụọ nke usoro ohere ihe ime adịghị nhata. Nke a apụtaghị na obere ihe ọ bụla ga-ebelata ọsọ mgbe niile; ọ na-akọwa otú ohere mgbanwe dị iche iche si ekewa n’ọtụtụ mmekọrịta.
Akwụkwọ ahụ sitere na mgbakọ nweta usoro ahụ maka plasma nke mmekọrịta obere ihe ya adịghị ike nke ukwuu. Ndị nyocha ahụ chọpụtakwara otu usoro ahụ n’ime mgbakọ e mere na mbụ maka plasma nwere mmekọrịta siri ike. Ya mere, ha na-atụ anya na ọ ga-emetụta quark-gluon plasma dị adị. Olileanya ahụ bụ njikọ ha na-atụ aro na ihe okike, ọ bụghị ihe akaebe na ngwa nchọpụta akwadola amụma ọhụrụ ahụ.
Quarks na gluons bụ akụkụ protons na neutrons dị n’etiti atom. CERN kọwara na mgbe heavy ions ji ike zuru ezu kụọ ibe ha, ha nwere ike mepụta ọnọdụ nwa oge nke quarks na gluons anaghịzi anọ n’ime ihe ndị ahụ a na-ahụkarị. Nnwale dịka ALICE na-amụ quark-gluon plasma a ka ọ na-agbasa ma na-ajụ oyi, na-eji ihe ndị si na ya pụta nyochaa àgwà ya.
Ihe ọ pụtara nye gị. Maka ụmụ akwụkwọ na ndị na-agụ akwụkwọ na Naịjirịa na-amụ physics, ihe bara uru bụ otú nyocha si ejikọ mgbakọ na ihe a pụrụ ịtụ. Echiche sayensị nwere ike ịgbanwe ihe ndị ọkà mmụta na-achọ n’ime data ha, gụnyere ihe a na-adịghị ahụkarị nke usoro dị mfe anaghị akọwa. Akwụkwọ a na-eme ka echiche ahụ gaa n’ihu; ọ naghị ekwupụta ebe e si enweta ike ọhụrụ, ngwa ọhụrụ maka ndị ahịa ma ọ bụ imepụta eluigwe na ụwa mbụ niile ọzọ.