Àwọn onímọ̀ physics ti dábàá ọ̀nà tó péye sí i láti lóye ohun tó dà bí plasma tó gbóná gidigidi tó kún àgbááláayé ní ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀. Ìwádìí tí Physical Review Letters tẹ̀ jáde ní 5 Oṣù Kọkànlá ṣe ìṣirò bí heavy quarks tó ń yára ṣe ń pààrọ̀ momentum pẹ̀lú ohun tó yí wọn ká. Àbájáde náà jẹ́ àbá ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì: ó pèsè àlàyé tuntun tí a lè fi ìwọ̀n ìdánwò dán wò.

Àwọn tó kọ ọ́ ni Jean F. Du Plessis ti MIT àti Bruno Scheihing-Hitschfeld ti University of California, Santa Barbara. Ìṣirò wọn ṣe àyẹ̀wò àwọn patikulu tó ń rìn ní iyára tó sún mọ́ ti ìmọ́lẹ̀ nínú plasma. Wọ́n rí i pé àwòrán ìṣeeṣe tó dà bí agogo tí àwọn ẹ̀gbẹ́ rẹ̀ dọ́gba, tí a sábà máa ń lò fún ìdàrúdàpọ̀ láìlétò, kò ṣàlàyé ìyípadà ńlá tó ṣọ̀wọ́n nínú ìṣípò dáadáa.

Ìyàtọ̀ pàtàkì wà nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ṣọ̀wọ́n. Nínú ìṣirò náà, ìtì ńlá tó dín iyára heavy quark kù lè ṣẹlẹ̀ ju ìtì tó tó bẹ́ẹ̀ tí yóò mú iyára rẹ̀ pọ̀ sí i lọ. Nítorí náà, òpin méjèèjì àwòrán ìṣeeṣe náà kò dọ́gba. Èyí kò túmọ̀ sí pé gbogbo patikulu gbọ́dọ̀ dín iyára kù ní gbogbo ìgbà; ó ń ṣàlàyé bí àwọn ìyípadà tó lè ṣẹlẹ̀ ṣe pín káàkiri ọ̀pọ̀ ìbáṣepọ̀.

Ìwé náà rí àwòrán yìí láti inú ìṣirò plasma tí ìbáṣepọ̀ àwọn patikulu rẹ̀ kò lágbára púpọ̀. Àwọn olùwádìí tún rí irú rẹ̀ nínú ìṣirò àtijọ́ fún plasma tí ìbáṣepọ̀ rẹ̀ lágbára. Nítorí náà, wọ́n retí pé yóò wúlò fún quark-gluon plasma gidi. Ìrètí yìí jẹ́ ìbáṣepọ̀ tí wọ́n dábàá pẹ̀lú ohun àdáyébá, kì í ṣe ẹ̀rí pé ẹ̀rọ ìwádìí ti jẹ́rìí sí àsọtẹ́lẹ̀ tuntun náà.

Quarks àti gluons jẹ́ àwọn apá protons àti neutrons tó wà ní àárín atom. CERN ṣàlàyé pé ìkọlù heavy ions tó ní agbára tó lè dá ipò kan sílẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ níbi tí wọn kò ti ní dè mọ́ inú àwọn patikulu wọ̀nyẹn. Àwọn ìdánwò bí ALICE ń kẹ́kọ̀ọ́ quark-gluon plasma yìí bí ó ṣe ń fẹ̀ sí i tó sì ń tutù, wọ́n ń lo àwọn patikulu tó jáde láti mọ ànímọ́ rẹ̀.

Ohun tí ó túmọ̀ sí fún ọ. Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti olùkà Nàìjíríà tó ń kọ́ physics, ẹ̀kọ́ tó wúlò ni bí ìwádìí ṣe so ìṣirò mọ́ ohun tí a lè wọn. Àbá sáyẹ́ǹsì lè yí ohun tí àwọn onímọ̀ ń wá nínú dátà wọn padà, títí kan ìṣẹ̀lẹ̀ tó ṣọ̀wọ́n tí àwòṣe tó rọrùn kò rí. Ìwé yìí mú ìrònú yẹn tẹ̀ síwájú; kò kéde orísun agbára tuntun, ẹ̀rọ tuntun fún oníbàárà tàbí àtúndá gbogbo àgbááláayé ní ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀.