Oríṣi ewéko tó ń hù nínú igbó lè pọ̀ sí i kí igbó náà tó padà sí bí ó ṣe rí tẹ́lẹ̀. Ìwádìí ní ibi mẹ́ta lẹ́bàá Odò Warri ní ìpínlẹ̀ Delta gbé ọ̀rọ̀ yìí jáde. Àwọn olùṣèwádìí ka oríṣi ewéko 144 ní gbogbo ibi mẹ́tẹ̀ẹ̀ta lápapọ̀. Ní ibi tí iṣẹ́ ènìyàn ti yí padà, oríṣiríṣi ewéko wà níbẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn koríko àti ewéko mìíràn tí igi ara wọn rọ̀ pọ̀ níbẹ̀.

Ìwé ìròyìn sáyẹ́ǹsì Discover Plants tẹ ìwádìí náà jáde ní 3 Oṣù kọkànlá. Àwọn olùṣèwádìí lọ sí igbó ní ọ̀pọ̀ ọdún ṣáájú ìgbà náà, ní Oṣù Kẹta àti Oṣù Keje 2021, kí wọ́n lè kó ẹ̀rí jọ ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn àti ìgbà òjò. Ní ibi kan, àwọn ènìyàn ti gé àwọn igi tí wọ́n yàn rí. Wọ́n fi ibẹ̀ wé ibi méjì nítòsí tí àwọn igi gíga bò, tí àkọsílẹ̀ fi hàn pé ìyípadà tí ènìyàn fà kò pọ̀ tàbí kò sí rárá.

Báwo la ṣe lè fi igi gíga wé koríko tó ń hù lábẹ́ rẹ̀? Ẹgbẹ́ náà ya àyè 60 sọ́tọ̀ lápapọ̀. Wọ́n ka igi àti àwọn igi kéékèèké nínú àwọn onígun mẹ́rin tí ẹ̀gbẹ́ kọ̀ọ̀kan gùn tó mítà 20. Wọ́n lo àyè kéékèèké tí ẹ̀gbẹ́ kọ̀ọ̀kan gùn tó mítà méjì fún àwọn ewéko mìíràn. Ọ̀pẹ wà lára àwọn irú igi tí wọ́n rí léraléra ní àwọn ibi wọ̀nyí.

Kíkà iye oríṣi ewéko ń dáhùn ìbéèrè kan. Kíkà iye ìgbà tí wọ́n rí irú kọ̀ọ̀kan ń dáhùn òmíràn. Oríṣi ewéko pọ̀ ní ilẹ̀ tí iṣẹ́ ènìyàn ti yí padà. Ní àwọn igbó tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, iye àwọn ewéko pín dọ́gba sí i láàárín àwọn oríṣi náà, àwọn igi sì ga ju ti ibi àkọ́kọ́ lọ. Ibi méjèèjì náà tún jọ ara wọn sí i nínú àkójọpọ̀ oríṣi ewéko wọn.

Òpin wà sí ohun tí a lè mọ̀ láti inú ìfiwéra yìí. Ìdánwò kan tí wọ́n ṣe pẹ̀lú ìṣirò lórí bí àwọn àwùjọ ewéko ṣe pín gẹ́gẹ́ bí irú ìdàgbà wọn kò fi ìyàtọ̀ tó ṣe pàtàkì nípa ìṣirò hàn láàárín àwọn ibi náà. Àwọn òǹkọ̀wé sọ pé ohun tí wọ́n rí bá àlàyé pé igbó ń padà bọ̀ sípò díẹ̀díẹ̀ mu. Kò fúnni ní ọjọ́ tí ibi náà yóò tún dà bí àwọn igbó tó wà nítòsí.

Ohun tí èyí túmọ̀ sí fún ọ. Bí àwọn tó ń ṣiṣẹ́ láti mú igbó padà bọ̀ sípò bá sọ iye oríṣi ewéko tí wọ́n kà, béèrè ohun tí ó ń hù àti bí wọ́n ṣe pín káàkiri. Àtòjọ tó ní ọ̀pọ̀ oríṣi koríko àti ewéko tí ara wọn rọ̀ lè ṣàpèjúwe àyíká tó ṣe pàtàkì fún ohun alààyè. Àtòjọ náà nìkan kò lè fi hàn bóyá àwọn ẹ̀ka igi ti tún dàgbà bo òkè igbó.